1. پیش گفتار
2. آیه‌های ویژه حضرت علی علیه‌السلام
3. 1) جان‌برکف
4. 2) سخنگوی محشر
5. 3) منادی برائت از مشرکان
6. 4) شاهد هم‌گام با پیامبر
7. 5) علی معجزه هم‌تراز قرآن
8. 6) هارون امت اسلام
9. جری و تطبیق در آیات ولایت
10. مفهوم جری و تطبیق
11. تاریخچه جری و تطبیق
12. نمونه‌هایی از جری و تطبیق
13. تفسیر قرآن به قرآن و منابع
14. ظهور و باطن؛ تفسیر و تاویل
15. هشدار
16. نتایج و منابع تحقیق

پیش گفتار

قرآن کریم اساس معارف مسلمانان است و در سال پیروی عملی از سیره امام علی علیه‌السلام شایسته است سیمای قرآن ناطق را در کتاب «نور و هدی» جست‌وجو کنیم. شیوه رایج، نقل روایات فضایل امام به ترتیب آیات یا محور ارزش‌های امام است؛ اما چون آثار مشابه فراوان است، ضروری است از تکرار پرهیز و به تحقیقات افزوده شود. در این نوشتار، بی‌هیچ ادعایی، سخنانی از بزرگان نقل و بررسی می‌شود که احتمالاً مفید و مؤثر افتد.

آیه‌های ویژه حضرت علی علیه‌السلام

فضایل اهل بیت علیهم‌السلام در قرآن گاهی به صورت گروهی (چهارده معصوم) و گاهی دربارهٔ پنج‌تن آل عبا و... آمده است، و تنها چند مورد ویژه امام علی علیه‌السلام است. آقای دکتر ولی‌الله نقی‌پورفر با برشماری شانزده مورد، بیشترین آیه‌های ویژه را ذکر کرده‌اند، ولی اجماع علمی بر تمامی این موارد نیست. اختصاص برخی آیات به شخص علی علیه‌السلام قابل بحث است؛ با این حال شش آیه که نسبت به اختصاصشان روشن‌تر است در ادامه بررسی می‌شود.

1) جان برکف

آیه: «و من الناس من یشری نفسه ابتغاء مرضات الله و الله رؤوف بالعباد» (بقره/2:207). این آیه اندکی پس از هجرت دربارهٔ امیرمؤمنان نازل شده است؛ چون در شب لیلة‌المبیت، حضرت علی علیه‌السلام به جای پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله خوابید و جان خویش را سپر بلای رسول خدا کرد. روایات شیعه و سنی گزارش‌های مفصل و مکرری دربارهٔ ایثار آن حضرت دارند.

در همان مجموعهٔ شش آیه، مسلمانان مهاجر به چهار گروه تقسیم می‌شوند: الف) کسانی که در دنیا همه چیز می‌خواهند و در آخرت بهره‌ای ندارند؛ ب) کسانی که خیر دنیا و آخرت را می‌خواهند؛ ج) کسانی که در ظاهر خوش‌نمایی دارند اما باطناً دشمن‌اند؛ د) شهادت‌طلب که پاداشش رضای خدا است — که در خصوص حضرت علی علیه‌السلام آمده است.

2) سخنگوی محشر

آیه: «... فاذن مؤذن بینهم ان لعنة الله علی الظالمین ...» در روز محشر، مؤذن میان بهشتیان و دوزخیان ندا می‌دهد که: «لعنت خدا بر ستمگران». در روایات این مؤذن به امیرمؤمنان تفسیر شده و احادیثی نقل شده که ایشان خود فرموده‌اند: «انا ذلک المؤذن» — آن روز منم که ندا می‌دهم.

3) منادی برائت از مشرکان

پس از خیانت برخی از طوایف در صلح حدیبیه، سورهٔ رائت (برائت) نازل شد. روایات هست که ده آیهٔ آغازین را ابوبکر خواند ولی پس از بازگشت او، جبرئیل گفت که اعلان را جز تو یا مردی از اهل‌بیت تو انجام نخواهی داد؛ بنابراین امیرالمؤمنین علیه‌السلام این سوره را برای مشرکان مکه خواند. این ماجرا قرابت امام با پیامبر را به عموم اعلام می‌کند و نقش ایشان را در مقابله با دشمن نشان می‌دهد.

4) شاهد هم‌گام با پیامبر

آیه: «افمن کان علی بینة من ربه و یتلوه شاهد منه» (هود/11:17) دربارهٔ دلیل روشن نبوت پیامبر است و شاهد صدق نبوتش، حضرت علی علیه‌السلام معرفی شده است. نقل‌های متعددی بیان می‌کنند که علی علیه‌السلام از آغاز رسالت، نور وحی و آثار نبوت را می‌دید و می‌شنید، و درک ملکوتی از جریان وحی داشت.

5) علی معجزه هم‌تراز قرآن

آیه: «و یقول الذین کفروا لست مرسلا، قل کفی بالله شهیدا بینی و بینکم و من عنده علم الکتاب» (رعد/13:43). معنا این است که خدا و کسانی که علم کتاب دارند (مصداق: علی علیه‌السلام) گواهی به رسالت پیامبر می‌دهند؛ یعنی علی را در مقام «از ناحیهٔ علم کتاب» شاهد نبوت شمرده‌اند. احادیثی از اهل‌سنت نیز بر فضایل علی علیه‌السلام دلالت دارد.

6) هارون امت اسلام

همان‌گونه که موسی علیه‌السلام هارون را به وزارت درخواست کرد، پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله از خدا خواست تا وزیری از اهل‌بیتش قرار دهد؛ حدیث منزلت در این باره مشهور و در منابع متعدد شیعه و سنی نقل شده است. این نسبت حکایت از نقش ویژهٔ علی علیه‌السلام در امت پیامبر دارد.

جری و تطبیق در آیات ولایت

آیات فضایل ائمه معصومین دو گونه‌اند: برخی با کمک روایات معتبر اختصاصاً به معصومان یا تنها علی علیه‌السلام بازگشت داده شده‌اند؛ برخی دیگر طبق قاعدهٔ «جری و تطبیق» عمومیت یافته و شامل دیگران نیز می‌شوند. از نخستین دسته، آیهٔ «اکمال دین» (مائده/3)، آیهٔ مباهله (آل‌عمران/60) و آیهٔ ولایت (مائده/55) نمونه‌اند.

مفهوم جری و تطبیق

قرآن هم ظهور دارد و هم باطن. روایات معصومان در تبیین وحی نقش تعیین‌کننده‌ای دارند. با این همه، روایات نباید سبب شود آیه به زمان خاصی محدود گردد؛ زیرا قرآن برای همهٔ اعصار نازل شده و هر روز تازه و جاری است. بنابراین «جری و تطبیق» یعنی انطباق مفاهیم قرآنی بر مصادیق نو در طول تاریخ.

تاریخچه جری و تطبیق

اصطلاح «جری» برگرفته از روایات ائمه است. مرحوم علامه طباطبائی در آغاز تفسیر المیزان مباحثی دربارهٔ این اصل مطرح کرده و در تفسیرهای قدما نیز روایات مربوطه بازتاب دارد. در تفسیر عیاشی و دیگر منابع روایی، روایتی از امام باقر علیه‌السلام هست که: «ما فی القرآن الا وله ظهر و بطن...» و افزود که تاویل بخشی هنوز نیامده و قرآن به مانند حرکت خورشید و ماه همواره جاری است.

نمونه‌هایی از جری و تطبیق

- ابن‌عباس دربارهٔ آیهٔ «ان الذین آمنوا و عملوا الصالحات اولئک هم خیر البریه» گفته است که مقصود از بهترین آفریدگان، علی و شیعیان او هستند. - امام صادق علیه‌السلام آیات متعددی را دربارهٔ علی علیه‌السلام تفسیر کرده‌اند (مثلاً «یا أیتها النفس المطمئنة...»). - بسیاری از روایات، آیات عام را به مصداق اکمل آنها یعنی اهل‌بیت تطبیق می‌دهند؛ بدیهی است مقصود نشان‌دادن مصداق بارز است، نه انحصار در همان مصداق.

تفسیر قرآن به قرآن و منابع

تفسیر قرآن به قرآن روشی است که پس از المیزان رواج یافته و مبتنی بر این است که قرآن خودش بهترین مفسر قرآن است. مثال: آیات مربوط به نزول قرآن در شب قدر و ماه رمضان را کنار هم قرار دادن، مؤید آن است. استاد دکتر ولی‌الله نقی‌پورفر کتابی دربارهٔ بررسی شخصیت اهل‌بیت در قرآن با این روش تألیف کرده‌اند.

ظهور و باطن؛ تفسیر و تاویل

دیدگاه ظهور و باطن معتقد است قرآن علاوه بر دلالت‌های ظاهری، باطنی نیز دارد. پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله فرمود: «ما فی القرآن آیة الا و لها ظهر و بطن» و امام باقر علیه‌السلام توضیح داده‌اند که ظاهر تنزیل و باطن تاویل است. تاویل ممکن است بخشی تحقق یافته و بخشی هنوز نیامده باشد؛ قرآن در طول تاریخ زنده و نو است.

روایت‌های متعددی نشان می‌دهد که فهم باطن نیازمند «راسخان فی العلم» و اهل معرفت است؛ امامان علیهم‌السلام این جایگاه را دارند و تنها آنان نیستند که تاویل را می‌فهمند، بلکه افراد معهودی که فهم قرآنی دارند نیز می‌توانند از باطن بهره‌مند شوند. اما راه تاویل برای همگان باز نیست و نباید مبنای تفسیر به رأی و تحریف معنوی قرار گیرد.

هشدار

مسیر تاویل و باطن قرآن برای همگان باز نیست؛ این راه «باریک‌تر از مو» است. راه باطن از طریق ظاهر قرآن می‌گذرد و اعتبار آن از زبان راسخان در علم و اهل تطهیر است. بنابراین هر ادعایی به نام تاویل پذیرفتنی نیست و باید با احتیاط و طبق منابع معتبر عمل شود.

نتایج و منابع تحقیق

نتیجه آن است که بسیاری از آیات عام قرآن در مصداق اکمل خود به اهل‌بیت علیهم‌السلام و به ویژه حضرت علی علیه‌السلام تطبیق می‌یابند؛ روایات شیعه و سنی متعدد نیز بر این تطبیق صحه گذاشته‌اند. برای استقراء آیاتی که دربارهٔ امام علی یا ائمه است باید به تفاسیر روایی جامع همچون نورالثقلین، الدرالمنثور، شواهد التنزیل، تاویل الآیات الباهره، بصائرالدرجات و نیز تفاسیر کلاسیک مانند المیزان و تفسیر طبری مراجعه کرد. پژوهش در مبحث باطن و تاویل نیز نیازمند بررسی تعمقی در آثار علوم قرآنی و روایی است.

فهرست منابعی که در متن ذکر شد شامل متون تفسیری و تاریخی متعددی است که برای مطالعهٔ بیشتر معرفی شده‌اند؛ مرور دقیق آنها برای تعمیق فهم «جری و تطبیق» و احادیث مرتبط ضروری است.